กระดานสนทนา

ภูมิคุ้มกันสำคัญไฉน ?
คนที่ป่วยเป็นหวัดหรือเจ็บคอบ่อยๆคงรู้ซึ้งถึงความสำคัญของภูมิคุ้มกันที่ว่านี้เป็นอย่างดี ไม่เช่นนั้นบรรดา ผลิตภัณฑ์เสริมสุขภาพทั้งหลายคงไม่หยิบยกมาเป็นหนึ่งในสรรพคุณแสนวิเศษว่าช่วยกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันของคนเราได้ คนจำนวนมากยอมจ่ายเงินทั้งก้อนเล็กและแบบกองโตๆเพื่อแลกกับความไม่มีโรคซึ่งดูจะเป็นลาภอันประเสริฐอย่างที่ภาษิตเขาว่าไว้จริงๆ แต่หากมองคนใกล้ชิดรอบตัวเราจะสังเกตได้ว่าบางคนแม้จะไม่ใช้ผลิตภัณฑ์เสริมสุขภาพใดๆ ก็แทบจะไม่เคยต้องไปหาหมอหรือต้องกินยาเลย แต่บางคนต้องได้ยาฆ่าเชื้อโรคเป็นเหมือนจะว่าเล่นไม่เว้นแต่ละเดือน เด็กบางคนต้องทานยาเหล่านี้ปริมาณมากและระยะเวลานาน อะไรทำให้คนเรามีภูมิต้านทานต่อเชื้อโรคได้แตกต่างกันขนาดนั้น

ระบบภูมิคุ้มกันคืออะไร ?
ระบบภูมิคุ้มกันประกอบไปด้วยเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดต่างๆ และสารอีกมากมายในร่างกาย ร่วมด้วยช่วยกันทำงานเหมือนทหารผู้ปกป้องเฝ้าระวังภัยให้กับร่างกายของเรา หากเรามีสายตาเหมือนกล้องจุลทรรศน์เราคงขนลุกด้วยความกลัว ที่ทุกกระเบียดนิ้วรอบตัวเราอัดแน่นไปด้วยเชื้อโรคนานาชนิดแม้แต่บนผิวหนังของตัวเราเอง ลองจินตนาการดูแล้วกันว่าหากไม่มีระบบภูมิคุ้มกันคอยจัดการกับแขกที่ไม่ได้รับเชิญและไม่น่าพึงปรารถนาจำนวนมากมายมหาศาลเหล่านี้ ร่างกายของเราจะต้องเจ็บป่วยทรมานมากขนาดไหน ลองดูตัวอย่างจากผู้ป่วยเอดส์ซึ่งระบบภูมิคุ้มกันของเขาล้มละลายแล้ว ต้องเสียชีวิตจากโรคติดเชื้อนานาชนิด ซึ่งในคนทั่วไปที่ภูมิคุ้มกันปกติดีเชื้อเหล่านี้จะไม่สามารถก่อโรคได้

ตัวอย่างของเซลล์ของระบบภูมิคุ้มกัน ?

• ลิมโฟซัยท์ (lymphocyte) เป็นเซลล์ที่มีขนาดเล็กแบ่งออกเป็นชนิดย่อยๆเช่น ที-ลิมโฟซัยท์ (Tlymphocyte) บี-ลิมโฟซัยท์ (B lymphocyte) เอ็นเค-เซลล์ (NK cell) มีบทบาทสำคัญในการต่อสู้เชื้อโรคทุกชนิด ผู้เชี่ยวชาญบางท่านยกย่องให้เป็นเหมือนผู้บัญชาการรบของกองทัพ
• นิวโตรฟิล (neutrophil) เป็นเซลล์ที่มีขนาดใหญ่กว่า มีบทบาทในการจับกินเชื้อโรค โดยเฉพาะเชื้อแบคทีเรีย เป็นหน่วยประจัญบาน กองรบเคลื่อนที่เร็ว หากอยากรู้ว่าเซลล์เหล่านี้อยู่ที่ไหนลองอ้าปากหน้ากระจกดูก็ได้ ต่อมทอนซิลที่อยู่ภายในคอนั่นไง เป็นแหล่งชุมนุมของลิมโฟซัยท์คับคั่งยิ่งกว่าเซ็นเตอร์พอยท์ของวัยทีนเสียอีก หรือเวลาไม่สบายแล้วคลำได้ก้อนเล็กๆกลิ้งไปมาได้บริเวณลำคอ ต่อมน้ำเหลืองนั่นก็ใช่แหล่งรวมของลิมโฟซัยท์เช่นเดียวกัน

ทำไมภูมิคุ้มกันของคนเราเก่งไม่เท่ากัน ?

ประสบการณ์ในชีวิตทำให้เราแกร่งเพียงใด วัคซีนและเชื้อโรคที่เราได้รับเข้าสู่ร่างกายก็ทำให้ภูมิคุ้มกันเก่งขึ้นเพียงนั้น การกระตุ้นภูมิคุ้มกันที่เหมาะควรล่วงหน้าไว้ก่อน จะช่วยให้ระบบนี้ทำงานได้เมื่อภัยมาจริง เหมือนทหารที่ผ่านการซ้อมรบจนชำนาญแล้ว ส่วนการออกกำลังกาย การพักผ่อน การทำใจให้ปลอดโปร่งจากการทำสมาธิวิปัสสนา ก็ล้วนมีส่วนช่วยสร้างเสริมการทำงานของระบบภูมิคุ้มกันเช่นกัน แต่อีกปัจจัยหนึ่งที่สำคัญและเปลี่ยนกันไม่ค่อยได้คือความสามารถที่บรรพบุรุษให้ติดตัวเรามาแต่กำเนิด ปัจจัยทางพันธุกรรมนี้มีส่วนกำหนดขีดความสามารถของระบบภูมิคุ้มกันด้วยอย่างมาก เด็กบางคนเกิดในสภาพที่ระบบภูมิคุ้มกันไม่ทำงานเลยแม้แต่น้อยและแสดงการติดเชื้อที่รุนแรงตั้งแต่อายุไม่กี่สัปดาห์ ผู้ใหญ่บางคนอาจมีภูมิคุ้มกันบกพร่องที่มาแสดงออกชัดเจนในภายหลัง (โดยไม่ได้เป็นโรคเอดส์) บุคคลเหล่านี้ป่วยบ่อยจากโรคติดเชื้อเพราะภูมิต้านทานต่ำจากการที่มีโรคภูมิคุ้มกันบกพร่องปฐมภูมิติดตัวมาแต่กำเนิด

โรคภูมิคุ้มกันบกพร่องปฐมภูมิ (Primary immunodeficiency diseases) เป็นอย่างไร ?
หากเคยได้ยินหรือดูหนังเกี่ยวกับเด็กคนหนึ่ง (Bubble boy) ที่พ่อแม่ไม่ยอมให้ออกจากบ้านและต้องอยู่ภายในห้องพิเศษ เวลาจะออกจากบ้านต้องอยู่ในลูกบอลใสๆขนาดยักษ์ เรื่องนี้เป็นเรื่องจริงของเด็กชายคนหนึ่งที่เป็นโรคภูมิคุ้มกันปฐมภูมิแบบที่รุนแรงที่สุดในสมัยก่อน ปัจจุบันความเข้าใจเกี่ยวกับโรคและวิธีการรักษาได้พัฒนาไปมากแล้ว โรคนี้เกิดจากความผิดปกติรหัสพันธุกรรมของ

ส่วนประกอบในระบบภูมิคุ้มกัน ทำให้การทำงานของภูมิคุ้มกันส่วนนั้นบกพร่องไป นำไปสู่การติดเชื้อที่บ่อยและ/หรือรุนแรงมากกว่าคนทั่วไป โรคนี้ส่วนใหญ่แสดงออกตอนเด็ก บางส่วนแสดงออกตอนเป็นผู้ใหญ่ การวินิจฉัยโรคต้องอาศัยการซักประวัติ การตรวจร่างกายและการตรวจเลือดด้วยวิธีเฉพาะ โดยแพทย์เฉพาะทางที่ศึกษาทางด้านโรคภูมิแพ้และระบบภูมิคุ้มกัน โรคกลุ่มนี้สามารถรักษาได้ มีการรักษาที่จำเพาะที่ทำให้การติดเชื้อลดลงมากและลดโรคแทรกซ้อน บางโรคต้องได้รับการรักษาด้วยการปลูกถ่ายไขกระดูกมิเช่นนั้นจะเสียชีวิตตั้งแต่วัยเด็กเล็ก

เมื่อใดควรสงสัยโรคภูมิคุ้มกันบกพร่องปฐมภูมิ ?
เมื่อมีลักษณะจำเพาะบางอย่างดังนี้
1. การติดเชื้อในหูชั้นกลาง ตั้งแต่ 8 ครั้งใน 1ปี
2. การติดเชื้อในไซนัสที่รุนแรง ตั้งแต่ 2 ครั้งใน 1ปี
3. การติดเชื้อในปอด ตั้งแต่ 2 ครั้งใน 1ปี
4. การเจริญเติบโตต่ำกว่าเกณฑ์ปกติ (failure to thrive)
5. การติดเชื้อแบบเป็นตุ่มฝีหนองในเนื้อเยื่อลึกหรือในอวัยวะภายใน
6. การติดเชื้อราในช่องปากหรือบนผิวหนังหลังจากอายุ 1 ปี
7. การติดเชื้อในเนื้อเยื่อลึกหรือในอวัยวะภายในตั้งแต่ 2 ครั้ง
8. ประวัติครอบครัวมีผู้ป่วยด้วยโรคภูมิคุ้มกันบกพร่องปฐมภูมิ
9. การติดเชื้อจากวัคซีน เช่น BCG, oral polio
10. การติดเชื้อฉวยโอกาสหรือเชื้อที่มีความสามารถในการก่อโรคต่ำ ควรปรึกษาแพทย์เฉพาะทางโรคภูมิแพ้และโรคภูมิคุ้มกันเพื่อการตรวจวินิจฉัยและการักษาที่ถูกต้องเหมาะสม

บทความโดย:
อ.นพ. วรวิชญ์ เหลืองเวชการ